Franciscus en de vogels

Franciscus en de vogels: Zag hij ze vliegen, of was hij goed wijs?

Francesco was helemaal geen wereldvreemde dromer, een hippie avant la lettre, die een beetje high – of door de Umbrische zon geslagen – tegen de vogels is beginnen te preken. Daar kwam ik achter, toen ik ontdekte dat er een andere (zelfs oudere!) versie van het verhaal bestaat, opgetekend door Roger van Wendower, een van Francesc’s vrienden, die nog bij diens leven naar Engeland is getrokken om daar te doen wat Franciscus in Italie deed: rondtrekken, het evangelie voorleven, en alles wat je hebt delen met het volk, kortom: een afdeling van de orde van de ‘kleine broeders’ (minderbroeders) stichten. En die versie is radicaal anders dan de versie die zijn latere biograaf Thomas van Celano (correcter: hagiograaf) in zijn Vita vertelt. En ze past veel beter bij wat ik nog meer van Francesco meen te weten. Trouwens niet alleen het verhaal is anders, ook de setting: het speelt zich hier af in Rome, net buiten de stad die Francesco heeft verlaten nadat hij de paus heeft ontmoet. Ik schets de context eerst en vertel dan het verhaal. Wat in de bekende versie een charmant maar bijna betekenisloos gebeuren lijkt, een incident, een fait divers, wordt door de setting een heel precieze en kritische verkondiging… voor de mensen.

De vogelpreek: ‘kritische’ versie

In de versie die in Engeland is overgeleverd (en daar ook nog eeuwen lang dominant blijft) wandelt Franciscus vlak voor de vogelpreek niet door zonnig Umbrië, maar door het dreigende Rome. Daar was hij met enkele vrienden naartoe getrokken om de paus toelating te vragen om te mogen rondtrekken in armoede en te prediken in de volkstaal. Alle biografen vertellen hoe de paus in toorn ontstak toen hij die vuile, stinkende mannen zijn hof zag binnentreden. Weggehoond had hij ze: “Ga maar naar de zwijnen om te preken, soort zoekt soort…”.
Bekleed met varkensdrek en nog erger stinkend dan de dag ervoor was Franciscus de volgende dag teruggekomen en had zijn verzoek herhaald. Terwijl de hele curie Franciscus opnieuw wilden wegjagen, was de paus van gedachten veranderd. Hij gaf – na een nachtje slapen Franciscus z’n zegen (magistraal verbeeld in Giotto’s (?) “de droom van paus Innocentius”, waarin de Sint-Pieter door Franciscus wordt rechgehouden). Deze beslissing pleit voor het inzicht van de paus: Door Franciscus toe te staan een bedelorde te vormen en rond te trekken heeft de paus de harten van veel Zuid-Fransen en Noord-Italianen teruggewonnen (zeker na de ‘Katharen’- strijd). Terug naar de vogelpreek. In de Engelse biografie is het verhaal dan namelijk nog niet gedaan. Roger van Wendower vertelt:

Roger van Wendower vertelt…

Bij het verlaten van het Vaticaan begon Franciscus onmiddellijk in Rome te prediken maar het volk van Rome verhardde z’n hart, verachtte zijn preken en keerde Franciscus de rug toe. Na verscheidene dagen tevergeefs geprobeerd te hebben door te dringen tot de harten van de Romeinen, keerde Franciscus zich van hen af, schudde het stof van zijn mantel, riep de Heer aan als getuige van hun verdorvenheid en besloot met de woorden: “Van nu aan zal ik het woord van Christus brengen tot de wilde dieren en de vogels des hemels, zodat zij het woord van de Heer zullen horen en gehoorzamen.”
En terwijl hij de stad verliet, zag Franciscus kraaien, wouwen, eksters en ander gevogelte dat daar vliegt in het midden des hemels en dat zich voedt met aas en het afval van de stad, en hij beval die naar hem te luisteren […]. Op zijn woord verzamelde zich een hele menigte van vogels rondom hem en ze luisterden stil naar hem, de ogen gericht op de prediker. Toen dit verhaal bekend werd in de stad, kwamen de inwoners van Rome tot inkeer en smeekten Franciscus terug te keren en ook tot hen het evangelie te preken.

U kunt het verhaal nalezen in de Chronica Maiora II van Matthew Paris met een fraaie illustratie in de kantlijn. – Cambridge, Corpus Christi College, MS 016, fol 70v] – Geïnteresseerd in de volledige tekst LatijnEngels. Op die pagina ook meer analyse en… de bijbelse citaten/verbanden. Die moet je namelijk kennen, wil je verhalen over heiligen verstaan.

De ‘vogelpreek’ volgens Rober van Wendower, bij Matthew Paris, Chronica Maiora II – Cambridge, Corpus Christi College, MS 016, fol 70v.

Tot slot

Dat Franciscus dit gedaan heeft, geloof ik meteen. Dat past helemaal bij zijn concrete, plastische levensstijl, waar alles prediking kan worden. En, zeg nu zelf, deze vogelpreek, dat is nog eens een preek tot… de mensen – natuurlijk. Franciscus zag ze niet vliegen. Integendeel. Beschamender kan niet, en bijbelser ook niet. Lees maar eens wat er staat in Jeremia (h. 8:7-8)1 en zet er dan ook nog eens het laatste bijbelboek naast, de Openbaring aan Johannes (h. 19,17-18)2 waar het gevogelte des hemels wordt ingezet om Gods oordeel over het goddeloze Babylon en zijn bewoners te voltrekken (een tekst die heel populair in de 13e eeuw. Hieronder een afbeelding, waarbij je niet alleen de aartsengel Michael ziet (die de opdracht geeft aan de vogels om Gods oordeel te voltrekken), maar waar volgens Klingender ook Franciscus aanwezig is (links)… 

 Glossed Apocalyps (ch. 19, verses 17-18) ca. 1260, British Library.

Enfin… we konden het eigenlijk allemaal al weten want de os en de ezel in de kerststal verkondigen dezelfde boodschap als de vogels alhier, en ook zij komen rechtstreeks uit het boek der profeten (Jesaja 1:2-3). Hij zag ze niet vliegen, die Francesco, hij kon zich alleen vreselijk ergeren aan de hardhorendheid van de mensen.

juni 2012/rev. 2019, Dick Wursten

bron: St. Francis and the Birds of the Apocalypse (F. D. Klingender, 1953)
de tekst van Roger (van Wendower) kunt u nalezen in diens Flores Historiarum en in Matthew Paris, voortzetting/uitbreiding hiervan, de Chronica Majora II (Cambridge Corpus Christi Ms 16, fol 70v).

Voetnoten

  1. Zelfs de ooievaar aan de hemel kent zijn vaste tijden en tortelduif en zwaluw nemen de tijd van hun komst in acht, maar mijn volk kent het recht des Heren niet. Hoe durft gij zeggen: Wij zijn wijs en de wet des Heren is bij ons?
  2. 17. En ik zag een engel staan op de zon en hij riep met luider stem en zeide tot alle vogels, die in het midden des hemels vlogen: Komt, verzamelt u tot de grote maaltijd Gods, 18om te eten het vlees van koningen en het vlees van oversten over duizend en het vlees van sterken en het vlees van paarden en van hen, die daarop zitten, en het vlees van allen, vrijen en slaven, kleinen en groten.